Наталля Адамовіч

Я пазнаёмілася з Наталляй яшчэ ў Мінску, калі працавала ў Міністэрстве культуры, а яна — у музеі Якуба Коласа. Мы сустракаліся і гаварылі пра спадчыну беларускіх пісьменнікаў. Наталля тады падтрымлівала сувязь з удавой Васіля Быкава Ірынай; яна была адной з нямногіх, каго тая прымала ў сябе. Пасля майго пераезду ў Варшаву мы сталі размаўляць яшчэ больш — часта пра ўшанаванне памяці Алеся Адамовіча і праекты Андрэя Архіпенкі ў Польшчы. Падчас апошняй тэлефоннай размовы, прыкладна за месяц да яе смерці, Наталля дзялілася навінамі літаратурных музеяў і культуры ў Беларусі, моцна перажывала за тое, што адбываецца ў краіне. Але ў нашых размовах заўсёды было больш аптымізму: яна верыла, што ўсё скончыцца добра, што ў Беларусі будуць змены. На развітанне яна казала: «Трымайцеся там, усё будзе добра, дачакаемся». Ёй было цікава наведаць Музей Вольнай Беларусі, і яна не раз выказвала надзею прыехаць. Цяпер асабліва балюча адчуваецца, колькі добрых слоў, успамінаў і падтрымкі не паспелі сказаць адзін аднаму.

Я некалькі гадоў даследую творчасць Алеся Адамовіча і пазнаёмілася з Наталляй у 2024 годзе, калі рыхтаваўся, а потым выйшаў нямецкі пераклад «Я з вогненнай вёскі» — «Feuerdörfer: Wehrmachtsverbrechen in Belarus-Zeitzeugen berichten» у выдавецтве Aufbau. Томас Вайлер атрымаў за гэты пераклад Лейпцыгскую кніжную прэмію ў катэгорыі «Пераклад» у сакавіку 2025 года. Я напісала пасляслоўе да выдання, і падчас яго падрыхтоўкі мы часта размаўлялі з Наталляй па тэлефоне. У верасні 2025 года яна прыехала ў Берлін, і мы ўпершыню сустрэліся асабіста. Яна была тут тыдзень; мы шмат гаварылі пра творчасць Алеся Адамовіча, ягоную біяграфію і праваабарончую працу. Наталля была вельмі адкрытай, вясёлай, цікавай асобай, і мы хутка знайшлі цёплую асабістую сувязь — можна сказаць, пасябравалі. Пасля яе вяртання ў Беларусь мы працягвалі сувязь, абмяркоўвалі канферэнцыю пра Алеся Адамовіча ў Берліне ў студзені 2027 года, падзеі да яго 100-годдзя ў верасні і планы выставы ў 2028-м. Падчас апошняй тэлефоннай размовы Наталля вельмі радавалася, што атрымала нямецкую візу і зможа прыехаць. Потым мы перапісваліся, гаварылі пра катоў: яна дасылала фота і відэа, а калі была ў нас, палюбіла нашых дзвюх катоў. У апошнім паведамленні яна пісала, што хоча даслаць мне адно апавяданне Адамовіча, каб разам падумаць, што з ім рабіць. Гэта быў наш апошні кантакт.

Наталля Аляксандраўна дапамагала мне з усімі маімі ідэямі: дасылала матэрыялы, фотаздымкі, інфармацыю, падбірала цытаты бацькі, раіла, на чым лепш зрабіць акцэнт. Яна падтрымлівала мяне не толькі ў працы са спадчынай бацькі. Калі ў мяне былі цяжкасці з жыллём у Мінску, я тры месяцы жыў у яе, у пакоі Адамовіча, дзе стаяў ягоны працоўны стол, былі кнігі і розныя матэрыялы. Яна таксама дапамагала маёй маці: штомесяц імкнулася перасылаць па 50 рублёў на корм катам і сабаку, ведаючы пра яе складаныя абставіны і здароўе. Мама ў адказ частавала Наталлю хатнім варэннем, у тым ліку любімым малінавым, і грэцкімі арэхамі. Аднойчы яна сказала Наталлі: «Для яго вы як другая мама». Наталля адказала: «А ён для мяне як сын». Яна не раз падкрэслівала, што будзе мне ўдзячная ўсё жыццё за зробленае для памяці пра яе бацьку. Яна падтрымлівала мае пачынанні, звязаныя з Тайванем, прасіла запісаць і падзяліцца ўспамінамі пра паездку, называла гэты досвед важным адкрыццём для беларусаў. 5 верасня, падчас прэзентацыі аўдыягіда ў музеі імя Івана Луцкевіча ў Вільні, я патэлефанаваў ёй: Наталля размаўляла з супрацоўнікамі музея і сказала, што абавязкова наведае яго, калі будзе такая магчымасць. Я мог патэлефанаваць ёй у любы момант і падзяліцца праблемамі; яна раіла тэлефанаваць ёй, а не маме, каб тая не хвалявалася. Яна хацела, каб я знайшоў працу ў справе, да якой ляжыць душа. Мы таксама планавалі сабраць матэрыялы для кнігі і выдаць яе. Як філолаг, Наталля заўсёды сачыла, каб у любым тэксце не было граматычных памылак і друкарскіх памылак.